Η ασφάλιση προσώπων που συνδέονται με συγγενική σχέση με τον εργοδότη, εξαρτάται από το βαθμό συγγένειας, το είδος των παρεχόμενων υπηρεσιών και την νομική μορφή της επιχείρησης.
Στις ατομικές επιχειρήσεις η ασφάλιση του συζύγου και των Α’ και Β’ Βαθμού συγγενείς δεν είναι υποχρεωτική, εφόσον δεν υπάρχει το στοιχείο της εξαρτημένης εργασίας έναντι αμοιβής, λόγω του στενού οικογενειακού δεσμού.
Οι βαθμοί συγγένειας είναι οι εξής:
- Συγγενείς πρώτου βαθμού εξ αίματος είναι τα παιδιά προς τους γονείς τους και οι γονείς προς τα παιδιά τους.
- Δευτέρου βαθμού εξ αίματος είναι κατ΄ ευθεία γραμμή ο παππούς προς τα εγγόνια και εκ πλαγίου τα αδέλφια μεταξύ τους.
- Οι σύζυγοι δε θεωρούνται Α’ ή Β’ βαθμού συγγενείς, ωστόσο τεκμαίρεται ότι δε μπορεί μεταξύ τους να υπάρξει σχέση εξάρτησης.
Ειδικότερα:
Σύμφωνα με το άρθρο 1 της παρ. 1 του Ν 1759/1988, υπάγονται σε ασφάλιση του ΕΦΚΑ (πρώην ΙΚΑ-ΕΤΑΜ), τα πρόσωπα που παρέχουν εργασία εντός των ορίων της χώρας, κατά κύριο επάγγελμα, σε εργοδότες με τους οποίους είναι σύζυγοι, ή συγγενείς πρώτου και δευτέρου βαθμού συγγένειας, εφόσον για την εργασία τους αυτή δεν υπάγονται υποχρεωτικά ή προαιρετικά στην ασφάλιση άλλου φορέα κύριας ασφάλισης. Επιπρόσθετα, σύμφωνα με την υπάρχουσα νομολογία (ΣτΕ 749/1966, αλλά και Εφετείο Αθηνών 3435/1975), η εργασία που παρέχεται σε συγγενικά πρόσωπα, κυρίως από ηθική υποχρέωση και χωρίς αμοιβή, δεν θεωρείται εξαρτημένη εργασία και συνεπώς δεν είναι τα πρόσωπα αυτά ασφαλιστέα στο ΙΚΑ-ΕΤΑΜ. Σημειώνεται ότι με βάση τα ισχύοντα, ως εξαρτημένη εργασία, χαρακτηρίζεται αυτή κατά την οποία, ο εργαζόμενος ευρίσκεται υπό τις εντολές και την καθοδήγηση του εργοδότη, ο οποίος καθορίζει τον τόπο εκτέλεσης της εργασίας, καθώς και τον χρόνο απασχόλησής του, στο πλαίσιο των προβλεπομένων, στον τομέα αυτόν, από την Εργατική Νομοθεσία.
Ως εκ τούτου τα ανωτέρω αποδεικνύουν ότι μεταξύ των συζύγων (λόγω της ηθικής βάσης του γάμου) δεν μπορεί να υπάρξει σχέση εξάρτησης κατά την παροχή της εργασίας του συζύγου προς το σύζυγο.
Στην συνέχεια, με την εγκύκλιο 93/1996 του Ι.Κ.Α. επισημαίνεται ότι η ασφάλιση των προσώπων αυτών είναι υποχρεωτική όχι όμως και αυτοδίκαιη.
Αυτοδίκαιη ασφάλιση σημαίνει ότι το ΙΚΑ δεν μπορεί από μόνο του να ασφαλίσει το συγγενικό πρόσωπο του εργοδότη, αλλά χρειάζεται και τη δήλωση του ίδιου του εργοδότη ή του ασφαλισμένου για να κάνει έναρξη και λήξη της ασφάλισης.
Κατά συνέπεια δεν μπορεί να επιβληθεί κανενός είδους πρόστιμο για ανασφάλιστη εργασία για τον σύζυγο και τα συγγενικά πρόσωπα ά και β΄ βαθμού συγγενείας που απασχολούνται σε ατομικές επιχειρήσεις.
Στην περίπτωση ωστόσο, που ο εργοδότης ατομικής επιχείρησης επιλέξει να ασφαλίσει τον σύζυγο ή άλλο συγγενικό του πρόσωπο, οφείλει να ακολουθήσει την ίδια ακριβώς διαδικασία πρόσληψης με οποιουδήποτε άλλου εργαζομένου, ήτοι α) Αναγγελία Πρόσληψης (Ε3) και β) Πίνακα Προσωπικού (Ε4) μέσω της ηλεκτρονικής πλατφόρμας του Εργάνη. Πολύ σημαντικό ωστόσο να τονιστεί ότι σε αυτήν την περίπτωση η πρόσληψη δε θα μπορεί να είναι με μειωμένη ημερήσια απασχόληση, αλλά με πλήρης απασχόληση (εγκύκλιος Ι.Κ.Α. 93/1996).
Όλα τα ανωτέρω δεν ισχύουν όταν ο εργοδότης είναι οποιοδήποτε νομικό πρόσωπο (Α.Ε., Ο.Ε. ΙΚΕ κτλ.), ανεξάρτητα από το γεγονός της συμμετοχής κάποιου κοντινού συγγενή με πολύ μεγάλα ποσοστά στο κεφάλαιο, ή στην διοίκηση της εταιρείας (π.χ. Πρόεδρος ή μέλος του Δ.Σ. της Α.Ε.), και ως εκ τούτου οι μόνοι που εξαιρούνται από την υποχρεωτική ασφάλιση είναι τα μέλη των εταιρειών ανάλογα με τις ισχύουσες διατάξεις της εκάστοτε νομικής μορφής (των εταιρειών).
Όσον αφορά τη βεβαίωση μετακίνησης κατά τη διάρκεια του lockdown, στον εργαζόμενο, ο οποίος αποτελεί συγγενή Α’ και Β΄ βαθμού και δεν είναι δηλωμένη η εργασία που παρέχει στο ΕΡΓΑΝΗ, ο εργοδότης του χορηγεί τη χειρόγραφη βεβαίωση, που βρίσκεται αναρτημένη στο forma.gov.gr, η οποία μπορεί να χρησιμοποιείται μόνο σε συγκεκριμένες περιπτώσεις που δεν υπάρχει (εάν και θα έπρεπε) δήλωση της εργασίας (π.χ. απασχόληση με εργόσημο ή απασχόληση κατόχων Προσωρινού Αριθμού Ασφάλισης και Υγειονομικής Περίθαλψης Αλλοδαπού, λόγω μη ύπαρξης ειδικής καταχώρισης στο "ΕΡΓΑΝΗ")".